نشست علمی با عنوان «عبدی بیگ شیرازی و نقش وی در حیات تاریخی، فرهنگی و ادبی عصر صفوی»

نشست علمی گروه رجال و خاندان های اسلامی با عنوان «عبدی بیگ شیرازی و نقش وی در حیات تاریخی، فرهنگی و ادبی عصر صفوی» در تاریخ ‌شنبه ۲۱ بهمن ماه ۹۶ با حضور آقایان دکتر احسان اشراقی، دکتر  سیداحمدرضا خضری و مهندس مهرزاد پرهیزگاری برگزار شد.

 دکتر خضری: خواجه زین الدین علی مشهور به عبدی بیگ شیرازی (که پسوند شیرازی‌اش پسوند مشهور او است در حالی که به احتمال زیاد زاده تبریز یا اصفهان است) چون در شیراز پرورش یافته به عبدی‌بیگ شیرازی مشهور شده است؛ بیشتر عمر را در شیراز گذرانده است وگرنه او را عبدی بیگ اصفهانی یا تبریزی هم ذکر کرده‌اند. عبدی بیگ از جمله کسانی است که آموزش‌های ویژه‌ای دیده است؛ او در عهد طهماسب صفوی مستوفی بوده و بیشترین بخش عمرش در این زمینه سپری شده است. شاید این سوال مطرح شود که عبدی‌بیگ شاعر بود یا مورخ یا هر دو؛ چون در گذشته برخی از شخصیت‌های برجسته که آنها را حکیم می‌گفتند (شاید در باب عبدی‌بیگ هم بی‌مناسبت نبود) کسانی بودند که به چندین دانش و علم دسترسی داشتند و نسبت به این علوم آگاهی کافی و جامعی داشتند. عبدی‌بیگ هم در زمره این آدم‌ها است؛ حقیقتا هم شاعر توانایی است هم مورخ برجسته‌ای است؛ هم علم انشا و سیا می‌داند هم  رموز کشورداری و علم سیاست می‌داند؛ اگر بگوییم در نوع خود حکیم بیراه نیست؛ اما اگر قرار باشد یکی را برگزینیم بهتر است او را به عنوان یک مورخ معرفی کنم. هرچند آثار شعری او به مراتب از آثار تاریخی‌اش بیشتر است. اما من او را به عنوان یک مورخ می‌شناسم، چون اگر آثار شعری‌اش را ملاحظه کنیم- از جمله همین کتاب جنات عدن را- خواهید دید عموما شعر او هم در خدمت بیان وقایع تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی، تمدنی و هنری است؛ پس باید جنبه مورخ بودنش را بر شاعر بودنش ارجح دهیم. البته هیچکدام از این‌ها مانع از آن نمی‌شود که شعرش را کم اهمیت تلقی کنیم؛ عبدی بیگ دارای آثار گران‌سنگی است. در زمینه تاریخ دست ‌کم دو اثر از او به جا مانده است. تکمله الاخبار که دوره‌ای از تاریخ اسلام- از صدر اسلام تا ۹۷۸ یعنی ده سال پیش از مرگش – را در کتاب به رشته تحریر درآورده است. کتابش به شدت به کتاب تاریخ جهان‌آرای قاضی احمد غفاری شبیه است؛ شاید بتوان گفت باز نوشتی از آن است. البته مورخان این دوره عمدتا اینطور هستند. او کتاب دیگری به نام صریح الملک دارد که می‌توان آن را کتابی درباره معرفی و ثبت و ضبط موقوفات شیخ صفی دانست. بخشی را که موجود است آقای دکتر محمود هدایتی جمع آوری و چاپ کرده است؛ در زمینه شعر عبدی بیگ اشعار زیادی دارد که اگر جمع‌آوری شود ۱۰ هزار یا ۲۰ هزار و حتی ۳۰ هزار بیت می‌شود. درباره اشعارش آنچه مشهور است کتاب بوستان خیال و سه مجموعه از خمسه‌ها است. بوستان خیال او به تقلید از بوستان سعدی نوشته شده است. وزن و بحر و شکل و شمایلش تقلیدی از بوستان سعدی است. بنابراین هم در بحث تاریخی هم در بخش شعر یک شخصیت مقلد گونه‌ای دارد. گرچه مقلدان سعدی کم نیستند. نوع دیگر از اشعار او خمسه‌ها است که در آنها مقلد نظامی گنجوی است. سه خمسه او مشهور به خمسه ثلاثه است. خمسه اول شامل مظهر الاسرار، جام جمشیدی، مجنون و لیلی، هفت اختر، آیین اسکندری اوست. او در انتخاب نام خمسه‌هایش از نظامی تقلید کرده است. خمسه‌ دوم شامل جوهر فرد، دفتر درد، فردوس العارفین، انوار تجلی و خزائن الملوک است. خمسه سوم، که ابتکارش بیشتر است،  شامل روضه الصفات، دوحه الازهار، جنه الاثمار، زینه الاوراق، صحیفه الاخلاص است. خمسه پنج‌گانه‌ای  است که به نام جنات عدن چاپ شده است.

اما ابتکار عبدی بیگ در چیست؟ جایگاه علمی او از کجا مشخص می‌شود؟ عبدی بیگ در بین شخصیت‌های تاریخی می‌تواند به عنوان یکی از پیشگامان اتوبیوگرافی معرفی شود. او در بحث چگونگی شخصیت‌ خاندان خود را در جای جای آثارش مطرح کرده است. مثلا درباره جد مادری و پدری‌اش در جنگ چالدران چنین می‌گوید: «جد مادری این فقیر خواجه نظام محمد بن خواجه عمادالدین علی شیرازی که در آن وقت وزیر متبرکه صفویه بود و از اردبیل به حفظ اهل بیت به تبریز آمده بود، اسیر ساخته (عثمانی‌ها) همراه بردند. فرزندان ملازمی از پی وی روان کردند تا بدانند بر سر او چه آمده است. بعد از چند سال آن ملازم باز آمد و هیچ خبر باز نیاورد و آن پیرمرد شیعه که به صلاحیت و تقوا معروف بود معلوم نشد به کجا و به چه طریق فرو رفت.» درباره تولد او باید گفت مشهور است که در سال ۱۹۲۱ متولد شده است: «این حقیر در نهم رجب سنه مذکوره متولد شد.» یا درباره تعلیم و تربیت خود می‌گوید: «در این قشلاق شاهزاده عالم و عالمیان ابوالغالب سلطان  محمد میرزا متولد گشت. بعد از واقعه چوهه سلطان خان خانوم منکوحه وی را که عمه عبدالله خان‌ استا جلو بود حسین خان به حواله خود درآورد و والد  این کمینه به آشنایی خانم مزبور بعد از چوهه سلطان به سلسله حسین خان مشهور شد. فقیر را تربیت فرموده از ملازمت مدارس و مصاحبت طلبه و تلمذ خدمت شیخ علی عبدالعالی برآورده و به سمت وزارت شاهزاده ملازم درگاه ساختند. پدر خود در آن زودی وفات یافت و این بنده بنابر انفراد با حسین خان و وزرای او به سر نتوانست برد. لاجرم به دفترخانه همایون افتاده کتاب و جزودان بر طاق نهاده به دفتر و اوراق پرداخت و از آن تاریخ اسم این بنده در سیاق ارباب حساب درآمد.»

یا نمونه‌ای دیگر که در باب تالیف کتاب جنات عدن می‌گوید: «این فقیر در صفت آن عمارت و باغات (دولت‌خانه قزوین) پنج هزار بیت کتابی مشتمل بر ۵ بحر مثنوی موصوف به جنات عدن به نظم آورده و به سمع و نظر همایون رسانید.» یا درباره پایان مستوفی‌گری خود می‌گوید: «در یوم السبت عشرین شوال این بنده ضعیف از منصب استیفای مال خاصه شریفه عزل گشته و به درویشی مقرر گشت.» دیدگاه‌های سیاسی عبدی بیگ نیز خاص است و بیشتر در آیین سکندری مطرح شده است. حکومت چیست؟ شاه کیست؟ چه نسبتی با خدا و امام زمان و اعتقادات شیعی دارد؟ دیدگاه‌های سیاسی اعتقادی او در این کتاب به هم پیوند خورده است. آنچه برایش مهم بوده است اینکه هدف اصلی حکومت را برقراری عدالت می‌داند. اگر حکومتی نتواند حقوق رعایا را رعایت کند و عدالت را برقرار کند موجودیت خود را از دست می‌دهد.

عدل ز اخلاق الهی بود/ زیب سراپرده شاهی بود

تخت که بر عرش بود پایه‌اش/ زیور عدل آمده پیرایه‌اش

تاج که ناورده فرو سر به کس/ زینتش از جوهر عدل است و بس

بار رعیت به عدالت بسنج/ ساز قوی لشکر خود را به گنج

دار به یک دست رعیت نگاه/  گیر به یک دست عنان سپاه

میل رعیّت به سپاهی مده / بار سپاهی به رعیّت منه

رو به رعیّت مده اما فزون /  تا ننهد پا ز حد خود برون

تیغ سیاست منه از کف به زیر/ تا نشود کس به تمرّد دلیر

مُلک به شمشیر پذیرد قرار  / تخت به شمشیر بود پایدار

گرچه همه فتنه ز شمشیر خاست/ باز به شمشیر توان فتنه کاست

باش به دل مونس غم دیدگان/  روی مگردان ز ستمدیدگان

ناله مظلوم بود عمرگاه  / دود کند خانه روشن سیاه

کارگر است آه شب هر فقیر / در شب تاریک حذر به ز تیر

شاه که توسن به ره ظلم تاخت / دنیا و عقبی به ره ظلم باخت

ظل خدایی چو خدا عدل کن / نیست چو در عدلِ خدایت سخن

دیدگاه‌های سیاسی مذهبی عبدی بیگ در یک راستا قرار دارند. او خود یک شیعه پایبند است و دولت طهماسب را مقدمه ظهور امام زمان(عج) می‌داند. هنرمندی او کنار شعر و مورخی‌اش  نور علی نور است. که در کتاب جنات عدن او دیده می‌شود.

مهرزاد پرهیزکاری: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب این است که دو دیدگاه تاریخی و معمارانه در این تصحیح وجود دارد. عبدی بیگ در این کتاب به توصیفاتی پرداخته است که قسمت اعظم آن معمارانه است. تا قبل از این کمتر کتابی می‌توان یافت که در متون تاریخی معماری را به این نحو توصیف کرده باشد. عبدی بیگ خود گفته است که شاه طهماسب از او خواسته است وصفی در باب عمارت شاهی داشته باشد. اما اینکه چرا این قالب شعری را در ۵ بحر انتخاب کرده است باید بررسی شود. او بیش از آنکه به ساختمان‌ها بپردازد به توصیف باغ‌ها پرداخته است. برخی صاحب‌نظران معتقدند در دوره صفویه اولین بار باغ‌ از داخل حصار وارد شهر می‌شود و شهر خود به باغ تبدیل می‌شود. این موضوعات به تحقیق بیشتری نیاز دارد. عنوان خیابان نخست اسم خاص بوده که از هرات وارد شده است. در جنات عدن خیابان گذرگاهی عریض است که کنارش جوی آب وجود دارد و اولین بار در قزوین ساخته می‌شود. او از خیابان‌هایی یاد می‌کند که داخل باغ و شهر هستند. علاوه بر این خیابان‌هایی داریم در سطح شهر که امروزه آثارش هست. مثلا باغ سلطنتی که مردم می‌توانند داخلش قدم بزنند. درواقع مقصدی است که برای مردم ساخته شده است. خیابان سپه امروزی قزوین همچنان عریض‌ترین خیابان قزوین است که در آن دوره شکل گرفته است.

زمانی که شاه طهماسب قزوین را به عنوان پایتخت انتخاب کرد لازم بود قزوین طرحی می‌داشت که آن را از شهری معمولی به یک پایتخت صفوی ارتقا دهد. طرحی که برای ارتقای شهر انتخاب می‌شود جزو اولین طرح‌هاست. مجموعه‌ای به نام جعفرآباد یا شهر شاهی ساخته می‌شود  که دولت خانه و باغ شاهی هم داشته است. هنرمندان زیادی در حوزه نگارگری و خوشنویسی جمع‌آوری می‌شوند و دولت‌خانه‌ای پایه ریزی می‌کنندکه دولت خانه زمین آن را خریداری می‌کند؛ بازار جابه‌جا می‌شود؛ میدان بزرگی در قزوین شکل می‌گیرد که بعدها آن را شبیه میدان نقش جهان اصفهان می‌سازند. این مجموعه قزوین را متحول می‌سازد. شاه طهماسب سعی می‌کند این کارها را به صورت یک سند ثبت کند. بنابراین بهترین کاری که می‌تواند این طرح را کامل کند این است که یک مکتوبی بنگارد  که عبدی بیگ مامور این کار شود. اما چرا او قالب شعر را برمی‌گزید؟ شاید چون شعر بهترین قالب برای بیان و توصیف باغ است. این قالب را در ۵ قسمت تقسیم می‌کند.

خیابان باغ سعادت آباد و عمارت اورشی خانه از جمله آثاری است که در ۵ منظومه از آن یاد شده است. کتاب جنات عدن در کل سندی است مهم در حوزه تاریخی.

 

نوشته شده توسط پژوهشکده تاریخ اسلام در چهارشنبه, ۰۹ اسفند ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۵۱ ب.ظ

دیدگاه