نشست علمی با عنوان «بررسی و نقد کتاب حیات سیاسی حسنیان تا سال ۱۴۵ هجری»

نشست علمی گروه جریان های فکری با عنوان «بررسی و نقد کتاب حیات سیاسی حسنیان تا سال ۱۴۵ هجری» در تاریخ ‌شنبه ۴ آذرماه ۹۶ با حضور آقایان دکتر مهدی مجتهدی، دکتر زهیر صیامیان گرجی و سرکار خانم دکتر لیلا نجفیان (نویسنده) برگزار شد.

 

 

نجفیان: درواقع جای نسل‌های اول سادات حسنی و شیوۀ فکری و اقتدار حکومت و جریان‌‌هایی‌ که رد آن دوران مطرح بوده‌اند در پژوهش‌ها خالی بود. این بهانه‌ای شد برای انجام‌دادن پایان نامۀ کارشناسی ارشد من با عنوان عملکر سیاسی حسنیان قبل از قیام نفس زکیه. بعد از اتمام دورۀ ارشد در سال ۸۶ فرصت شد کارم را در قالب طرح پژوهشی به پژوهشکده تاریخ اسلام بدهم. قرار شد دوباره پایان‌نامه را زیر نظر دکتر ولوی بازبینی کنم و از قالب پایان‌نامه به کتاب تبدیل کنم. تغییرات زیادی روی کار انجام شد. بسیاری از بخش‌ها بازنویسی شد و حدود ۵۰ درصد قالب کتاب عوض شد. در سال ۹۴ پژوهشکده تاریخ اسلام آن را منتشر کرد. جزء اولین کارهایی است که دربارۀ عملکرد سیاسی سادات حسنی (نسل‌های اول سادات حسنی) انجام شده‌است.

صیامیان: این دوره به لحاظ دورۀ متقدم تاریخ اسلام دوره‌ای بسیار مغفول بوده‌است (از زاویه‌های مختلف اندیشه‌ای، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی)، در این زمینه با یک‌سری فقر پژوهش مواجه‌ایم و در نهایت هیچ تک‌نگاری اختصاصی در این مورد دیده نمی‌شود. این دوره از زاویۀ جریان‌های مغلوب کمتر کار شده است. اکثرا همه به جریان‌های غالب مانند امویان و عباسیان می‌پردازند. به لحاظ وقایع باید بگویم اگر بخواهم وقایع تاریخ اسلام را بفهمم باید تاریخ مغلوبان را دقیق پیگیری کرد. درواقع باید نگاه طیفی به تاریخ اسلام و جماعت‌ها و جنبش‌ها و جریان‌های اسلامی داشت. دربارۀ حسنیان و زیدیان و حتی شیعه این موضوع کاملا مشخص است. سال ۱۴۵ ه و تاریخ حسنیان یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام است. تقریبا غیر از قرآن از منظر روش‌شناسی مطالعات تاریخ اسلام هیچ متن اصیلی قبل از ۱۱۰ هجری باقی نمانده است. تقریبا اولین متن‌ها حدود ۲۰ تا ۳۰ صفحه است و متون بعدی باقی نمانده است. بنابراین، استخراج مطالبی پیرامون این دوره تا قبل از انقلاب کاغذ در دورۀ عباسی متقدم بسیار بسیار سخت است. استخراج اطلاعات تاریخی در این مورد نیاز به روش‌شناسی‌های معین و نیز دیدگاه فوق‌العاده انتقادی دارد. نسبت به هرگونه اطلاعاتی که در این گونه منابع وجود دارد مفروض شما باید این باشد که آن‌ها می‌خواهند درباره حقیقت صحبت کنند نه واقعیت. بنابراین کل اطلاعات آنها درگیر ارزش داوری‌های کلامی، فرقه‌ای و مذهبی است که طبعا تاریخ تطور دارند. بنابراین درباره حسنیان نتیجه می‌گیریم زمانی می‌توانید با دقت تاریخی بحث کنید که رابطه بین اطلاعات و وقایع تاریخی آن دوره را از زاویه صدق و کذب نبینید. بلکه از این زاویه ببینید که منابع تاریخ نگارانه‌ای که اطلاعاتی درباره حسنیان به ما می‌دهند در چه دوره تاریخی و در چه فضایی تعریف می‌شوند. از همان زاویه ما اطلاعات خاصی را که درون این مواد قرار دارد اعتبار سنجی می‌کنیم تا بفهمیم چقدر با واقعیت تطابق دارد. از جمله مزایای این کتاب فصل بندی خوب آن است. هیچ فصلی زاید نیست. سیر تاریخی بحث دقیق انجام شده است. به نظرم هر کتابی در یک سازه علمی دیده می‌شود و دارای مفروضاتی بدیهی است که محقق بعدی بر اساس آن مفروضات کارهای بعدی را انجام می‌دهد. نمی‌دانم چقدر اما فکر می‌کنم هر محقق تحقیقی را انجام می‌دهد تا روی مفروضات پیشین یا بدیهیات پیشین شک و تردیدی انجام دهد و ببیند آیا استدلال و استعدادشان درست بوده است یا نه. آیا تفسیری که ارایه کرده‌اند درست بوده است یا نه. آیا تبیینی که درباره آن واقعه ارایه کرده‌اند و نیز رابطه‌اش با بقیه اجزا هم پوشانی داشته است یا خیر. این کار یک تحقیق تاریخی است. در اینجا می‌خواهم مفروض بدیهی این کتاب را به چالش بکشم. مفروض بدیهی این کتاب اتکا به یک بداهت تاریخی است به نام جنبش سیاه‌جامگان و برآمدن خلافت عباسیان. با اتکا به این ایده کل کتاب پرداخت شده است. وقتی این ایده ایدۀ مرکزی کتاب باشد اتفاقی که می‌افتد این است تصور اولیه ما این است که خلافت عباسی وجود دارد. بعد نسبت به خلافت عباسی مواضع و جریان‌ها را می‌سنجیم. درحالی که به نظر می‌رسد تا تاسیس بغداد (تا ۱۴۵ ه) خلافت عباسی وجود خارجی ندارد. مدعیان عباسیان وجود دارند. این مدعی بودن با خلیفه بودن بسیار متفاوت است. این مفروض همه چیز را تغییر می‌دهد. وقتی به الگوی استوار خلافت نگاه می‌کنیم طبعا تبیین ما از مناسبات گروه‌های دیگر با این موضوع و حیات سیاسی‌ای که تصور می‌کنیم متفاوت است. وقتی مفروض عباسیان را از کتاب بیرون می‌کشیم متوجه می‌شویم اسکلت کتاب کمی می‌لرزد. درواقع حسنیان و امامان فرق جامعه اسلامی را می‌سازند و مفهوم سیاست را شکل می‌دهند. اگر ما مفهوم عدم تثبیت خلافت اموی در دورۀ متقدم و بعد از آن را در نظر می‌گرفتیم تا حدی چیدمان رساله‌ها و تبیین‌های ما از موضوع متفاوت بود. در دورۀ عباسی چالش اصلی حکومت‌داری زیدیه است که در حال شکل‌گیری است (هم در طبرستان هم در یمن). در عین حال منابع زیدیه که خانم دکتر دیده‌اند متعلق به ۳۲۵ است و مربوط به المصباح الحسنی و هارونی. اینها در دوره‌ای نوشته شده‌اند که زیدیه تثبیت شده است. بنابراین ما با دو نوع منابع سر و کار داریم که اطلاعاتی را برای این کتاب استخراج می‌کند و کاملا با شک و تردید درباره اطلاعاتی که به ما می‌دهند روبه‌روییم. به خصوص در رابطه با روابط حسنیان با امامان فرق و روابط حسنیان با قدرت حاکمه اینکه تا چه میزان در این کتاب توجه شده است دوباره توضیح می دهم.

مجتهدی: این کتاب اولین بار است در چنین سطحی ارایه می‌شود. چنین پژوهش‌هایی که بیشتر روی موضوع تمرکز دارند راه را بازمی‌کنند تا پژوهشگر بعدی فعالیت‌های مسئله‌محور انجام دهد. این کار علاوه بر اینکه بیشتر موضوع محور است سعی کرده به دغدغه‌هایی هم بپردازد. ازویژگی‌های خوب کتاب داشتن نمایه است. اما مشکل اساسی این است که حجم بالایی از نمایه‌ها با شماره صفحه تطبیق ندارد و گاه دارای غلط املایی است. در بخش منابع به چاپ‌های مختلف برخی کتاب‌ها اشاره شده است. اما در متن کتاب فقط به یکی از آنها ارجاع داده شده است. برخی کتاب‌های ترجمه و تصحیح شده نام مترجم و مصحح ندارد یا واژه «ترجمۀ» ذکر نشده است. اسم مصحح و اسم خود کتاب و مترجم گاه دارای غلط تایپی است. یک‌دستی ارجاعات همه جا کتاب رعایت نشده است. هنگام ارجاع گاه نام کامل شخص نیامده و فقط نام خانوادگی او ذکر شده است. یکدستی ارجاعات مخصوصا چاپ ارجح از یک کتاب به خصوص کتاب‌هایی که چند چاپ دارند اهمیت ویژه‌ای دارد. جدول‌ها و فهرست‌هایی که در کتاب داده شده بسیار مفید است و نکات بسیار زیادی از آن قابل استخراج است، اما بهتر بود هر جدول عنوانی داشت. حدود ده بیست صفحه از کار به روابط حسنیان با ائمه اختصاص دارد. این بخش اهمیت زیادی دارد و خود به مثابه یک پایان نامه دکتری است. چون حسنیان حق مشروعیت برای خود قائل بودند و تصوری که از مفهوم امامت داشتند تصوری بود که شاید با تفکر قبیله‌ای آمیخته بود، می‌بینیم خود زید هم تصور درستی از این موضوع از سوی امام سجاد (ع) ندارد. بیشترین ضربه‌ای که امامان شیعه خورده‌اند از سوی همین علویان و حسنیان است. هم از باب اینکه توقع نداریم این برخورد را داشته باشند، هم چون نزدیک‌تر بودند ضربه‌ها مضحک‌تر بود. برخی گزارش‌ها درباره دست‌زدن به قتل ائمه به‌خصوص امام موسی کاظم (ع) مطرح می شود که اساسا برخی از بدگویی‌هایی که علویان دارند انجام می‌دادند منجر به این قضایا می‌شود.

نجفیان: دربارۀ بخشی که دکتر صیامیان گفتند که اگر ما جریان حسنیان را فلان گونه ببینیم براساس آن کلیت تدوین کتاب فرق خواهد کرد، کاملا بجاست. یعنی اگر پیش فرض را این قرار می‌دادیم که آنها خود را مشروع می‌دانند (که می‌دانستند) قطعا باید کتاب را گونه‌ای دیگر شروع می‌کردیم.

دربارۀ صحبت‌های دکتر مجتهدی و بحث نمایه باید بگو یم هنگامی که کتاب را به پژوهشکده دادم ۳۰۰ صفحه بود، اما اکنون ۲۳۰ صفحه است. به علت تغییر نوشته‌ها و صفحه‌بندی احتمالا شماره صفحه‌ها در نمایه‌ اشتباه شده است. همچنین دربارۀ ارجاعات چاپ‌های مختلف کتاب مشکل این بود چون مدتی در مشهد و مدتی در تهران بودم مجبور شدم چاپ‌های مختلف را ببینم. درباره جداول، قرار بود هر جدول درون یک صفحۀ آچهار قرار گیرد و آخر کتاب تا بخورد اما نمی‌دانم به چه دلیل این کار انجام نشد. اقرار می‌کنم که برخی از این جداول را گاه باید با ذره بین خواند. حجم مطالب فونت را چنان ریز کرده که آن را در یک صفحه گنجانده‌اند.

 

نوشته شده توسط پژوهشکده تاریخ اسلام در سه شنبه, ۰۳ بهمن ۱۳۹۶ ساعت ۱۲:۳۵ ب.ظ

دیدگاه