گزارش نشست «جنبش گولن و کودتای ترکیه» در پژوهشکده تاریخ اسلام

thequint_2016-07_dbbf37f9-70df-4f56-b571-28bebe49e59e_turkey-military-coup_webfروز شنبه مورخ ۹۵/۶/۲۷ در محل پژوهشکده تاریخ اسلام طی نشستی، با عنوان «جنبش گولن و کودتای ترکیه» علل و عوامل کودتای ترکیه، با حضور آقایان دکتر رحیم رئیس نیا، دکترسید اسدلله اطهری (پژوهشگر ارشد در پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه و عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد تاکستان) و دکتر حسن حضرتی (عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران) مورد بررسی قرار گرفت.

ابتدا دکتر حضرتی با مقدمه ای بحث را شروع کردند و فرمودند موضوع صحبت نشست جنبش گولن و کودتای ترکیه، بررسی یک احتمال و یک فرضیه است. بعد از این اتفاق شخص اردوغان به ویژه دولت ترکیه، شخص گولن را به انجام این کودتا متهم کرد. این یک فرضیه است. افراد مختلفی در این باره صحبت و اظهارنظر کرده اند. دیدگاه‌ های دیگری هم در این باره وجود دارد. برخی ها نقش دولت های غربی به ویژه آمریکا را مطرح کرده اند برخی دیگر نقش جریان های داخلی خود ترکیه را مطرح کرده اند مثل کردها. قضاوت در این مورد حداقل برای ما تاریخی ها، بسیار مشکل است. ما تاریخی ها صبور هستیم و منتظر می مانیم که اسناد و مدارک کافی پیدا کنیم تا بتوانیم بر اساس فکت ها اظهارنظر کنیم. ولی آن چیزی که امروز در موردش صحبت می شود تحلیل های فردی است که بر اساس نشانه ها، شواهد و ادله ای ممکن است که هر کدام از عزیزان دیدگاهی در این باره داشته باشند، آن را به بحث می گذاریم و با هم گفتگو می کنیم. به هر حال کشور ما هم متاثر از این اتفاق می تواند باشد.

منطقه هم می تواند از این اتفاق تاثیر بپذیرد و نمی توانیم نسبت به آن بی تفاوت باشیم و باید بحث را تحلیل کنیم و درس هم بگیریم.
دکتر رئیس نیا: دلیل این همه کودتا در ترکیه چیست؟ منطقه ای که ما زندگی می کنیم به نوعی با امپریالیسم موجود ارتباط دارد. در ترکیه از هر ده سال یک کودتا رخ داده است. بالاخره در کودتای ۲۰۱۶ اسنادی که بیرون آمده مشخص می کند که آمریکا پشت صحنه کودتا بوده است. در کودتای ۱۹۸۰ رئیس سنای وقت اعلام کرد که این کودتا را افراد این سازمان شکل دادند. کودتای اخیر هم که اتفاق افتاده می گویند فتح الله گولن به جلوی صحنه رانده شد و مامور این کودتا شد و حالا دستگاه گولن باتوجه به اینکه خیلی پر طول و تفسیر با مقدمات فراوان با اقدامات نیم قرنی با نفوذ به ارکان دولت از ارتش گرفته تا دانشگاه ها، دادگستری، امور بانکی و مالی، پلیس، امنیت و اطلاعات و… مامور این کار شده است.آتاتورک، محفلی که برای طریقت ها، مذاهب و خانقاه ها بود را یکباره تعطیل کرد و کاری کرد که این گروه ها دست به فعالیت های زیرزمینی بزنند. ترکیه تا سال ۱۹۵۰ به صورت تک حزبی اداره می شد اما به دلیل فشارهای منطقه ای و جهانی چند حزب دیگر نیز کار را در دست گرفتند تا آنجایی که حزب دموکرات وارد کار شد.هرچند حزب دموکرات نیز پس از به قدرت رسیدن به فلسفه وجودی خود پشت کرده و به سمت دیکتاتوری رفت، تا جایی که در سال ۱۹۶۰ ارتش ترکیه علیه این حزب کودتا کرد. اما برخی از روشنفکران این اتفاق را یک کودتا نمی دانند و آن را حرکتی ضد ارتجاعی می نامند. ترکیه عثمانی سرزمین انواع و اقسام طریقت ها بود، جنبش گولن هم ادامه همین راه را دنبال می کند.
erfi0003دکتر اطهری: در کودتای ۱۹۹۷ پست مدرن، درست است که اندیشه های آقای اربکان به انقلاب اسلامی ایران نزدیک است؛ «اینکه اتحادیه اروپا اصلا به درد نمی خورد، ایالات متحده یک شیطان است، ترکیه باید نهاد بین المللی را ترک کند» اینجاست که وارد قسمت لیبرالی اسلام خواهیم شد که ما می توانیم درموردش بحث کنیم.
در خاورمیانه به ویژه ترکیه سرزمین کودتا هاست، متاسفانه دلیل مهمش عدم احترام به صندوق های رای است. شاید خود اردوغان این زمینه را فراهم کرد به ویژه بعد از مداخلات گسترده در خاورمیانه و سیاست تهاجمی را در خاورمیانه اتخاذ کرد.
اردوغان تبدیل شده بود به یک رهبر کاریزماتیک! خوشبختانه با کودتا اشتباهات آقای اردوغان، لعنت فرستادن به اینترنت و یوتیوب، گره زدن خودش به اخوان المسلمین، ترک اعتلاف با آقای گولن و… زمینه را برای نفس کشیدن ما فراهم کرد.
بعد از سخنان دکتر اطهری در ادامه دکتر حضرتی گفت: اصل قضیه را باید در دولت عثمانی ردگیری کنیم وقتی که دولت عثمانی دچار رکود و توقف شد بعد از یک دوره باشکوه، رو آورد به اصلاحات. این اصلاحات در اولین بخشی که در دولت عثمانی آغاز شد در حوزه نظامی گری و سپاه دولت عثمانی بود. بنابراین اولین تفکرات و نوسازی ها در سپاه عثمانی رخ داد و اولین برخوردها و تصادم ها (مثبت یا منفی) با غرب، توسط نظامی های عثمانی رقم خورد. یعنی سپاه، اولین گروه از نخبگان عثمانی بودند که با اتفاقات جدیدی که در مغرب زمین رخ می داد آشنا شدند ولی همه می دانیم که پروژه اصلاحات، اجتناب ناپذیر بود. اما ینی چری ها مانع اصلی این جریان اصلاحات و نوسازی در عثمانی بودند و همین کودتاهای مختلفی را رقم زد. چیزی که مسلم است و در دوره جمهوری شاهد آن هستیم این است که نظامیان خودشان را پاسداران دموکراسی می دانند. بنابراین هر زمان که خواستند برای صیانت از قانون اساسی وارد عمل شدند، نه برای گرفتن و نگه داشتن قدرت! تفاوت کودتا در ترکیه با پاکستان و جاهای دیگر همین است یعنی ترکیه کودتا انجام می دهد، دولت را برکنار می کند، انتخابات برگزار می کند و قدرت را به حزب دیگری واگذار می کند. خودشان هیچ وقت دنبال قدرت نبودند. اگر بخواهیم در یک جمله خلاصه بکنیم شاید دلیل کودتاهای مختلف در ترکیه به تعبیر اریک یان زورخر این بوده که دموکراسی ترکیه دموکراسی بیماری بوده و این بیماری به خاطر دموکراسی نظامی بود. جامعه ترکیه اصل کودتا را از همان سال ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۶ مضموم دانسته و از کودتا را نمی پسندد و از کودتا استقبال نکرده است و این یک معنی دارد و آن هم این است که دموکراسی در جامعه ترکیه ریشه دوانده است. در ترکیه دموکراسی حامیان جدی دارد و می خواهند دموکراسی را حفظ کنند و از خیلی جوامع جلوتر هستند.
من از آقایان رئیس نیا و اطهری نظرشان را در مورد این فرضیه می پرسم. دولت ترکیه و مشخصا رجب طیب اردوغان، جماعت گولن را به عنوان متهم اصلی رقم زدن این کودتا معرفی کردند. تا چه حد با این قضیه موافق هستید؟ آیا این کودتا می تواند کار جماعت گولن باشد؟ دولت اردوغان چه اهداف و انگیزه هایی می تواند داشته باشد؟! سوالم را دو قسمت می کنم.
از جناب آقای رئیس نیا می خواهم جماعت گولن را برای ما معرفی کنند و جناب آقای اطهری به ما بگویند که آیا واقعا این کودتا می تواند کار جماعت گولن باشد؟
رئیس نیا: جماعت گولن یعنی ترکیه عثمانی، سرزمین انواع و اقسام طریقت ها. جنبش گولن هم دنباله رو همین جربان طریقت هاست. در سال ۱۹۶۰ تفکری از سوی «سعید نورسی» شکل گرفت که علیه آتاتورک و جمهوریت عمل می کرد و حتی در آن زمان رساله ای به نام نور را منتشر کرد و از طریق شاگردان خود آن را برای مردم تبلیغ کرد.
یکی از شاخه های برآمده از جنبش نور شخص فتح الله گولن بود، او از سعید نورسی به عنوان یک مرد آینده ساز و اندیشه ساز نام می بَرَد و از اصطلاحات و افکار وی نیز استفاده می کند. با این جمله پیوند عمیق خدش را با سعید نورسی مطرح می کند اصولا گولن از مذهب به عنوان یک وسیله برای زمینه سازی جهت ایجاد نظام باب میل خود استفاده می کند.
دکتر اطهری اظهار داشتند اسرائیل از نظر من سیستم نامشروعی است منظور من این نیست که اگر در اسرائیل کودتایی صورت نگرفته بنابراین دموکراتیک هست یا آدم کش نیست. سعی می کنم گولن را آنطور که هست معرفی کنم و افکار خودم را دخالت ندهم. مردم ترکیه از کودتا استقبال می کنند اما از کودتای آخر استقبال نکردند. چپ ها، راست ها ، نظام بین الملل، ایالات متحده و … هیچ کس از کودتای آخر حمایت نکرد. کسانی که تفکرات لیبرالی داشتند با کودتا موافق بودند. ابتدا باید دستگاه فکری گولن را معرفی کنم تا بتوانم بگویم پشت کودتا چه کسی بوده؟
۱- گولن مخالف سرسخت اسلام سیاسی و ایدئولوژیک است زیرا بهترین شکل حکومت را دموکراسی می داند و از نوع حکومت داری ایران و عربستان به شدت انتقاد می کند.
۲- گولن معتقد است جمهوریت با شورا و مشورت در قرآن همخوانی دارد عقیده دارد وظیفه جامعه این است که انسان ها ایده آل بسازد. ضمن اینکه او در دعوا میان پادگان و مذهب پادگان را ترجیح می دهد.
۳- گولن از زنان حمایت می کند و معتقد به آزادی های اندیشه است و اعتقاد دارد هیچ کس نباید به خاطر لباس و اندیشه اش مورد انتقاد قرار بگیرد و از تمام تفکرات سیاسی حمایت می‌کند. ضمن اینکه می خواهد ترکیه را به عنوان یک الگو معرفی کند.
اطهری در خصوص پیش زمینه های ایجاد حزب عدالت و توسعه گفت: افکار گولن و حتی برخی از تفکرات شاگردان علی شریعتی این حزب را تشکیل داد. گولن در بسیاری از کشورهای جهان مدرسه دارد و حتی در آمریکا بالای ۱۳۰ مدرسه را اداره می کند. گولن معتقد است اول جامعه مدنی را باید تسخیر کرد و بعد به سمت دولت رفت. در سال های اخیر اسلامگراها برخی از حامیان تفکر گولن را کنار زدند و همین می‌تواند یکی از دلایل کودتا باشد.
دکتر اطهری در پایان، تصریح کرد: ممکن است برخی از کودتاگران طرفدار گولن باشند، اما با ارزیابی کامل تفکرات گولن به این نتیجه می توان رسید که نمی تواند وی عامل کودتای اخیر ترکیه باشد.

نوشته شده توسط پژوهشکده تاریخ اسلام در دوشنبه, 19 سپتامبر 2016 ساعت 10:17 ق.ظ

دیدگاه