نشست علمی تاریخچه و وضعیت کنونی علویان سوریه

نشست «تاریخچه و وضعیت کنونی علویان سوریه» روز شنبه پنجم مهرماه ۱۳۹۳ به همت گروه تاریخ و جریان‌های فکری در محل پژوهشکده تاریخ اسلام برگزار شد. در این دکتر سیدموسی علیزاده طباطبائی کارشناس مسائل سیاسی در امور سوریه و عباس برومند اعلم عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین و مدیر گروه تاریخ جریان‌های فکری حضور داشتند.

***

علویان یکی از مسائل روز دنیای اسلام
در ابتدای این نشست، عباس برومند درباره تاریخچه علویان در سوریه سخن گفت و علت اهمیت این جریان را فعالیت‌های چشمگیر و فزاینده ایشان طی یک قرن اخیر خواند و گفت این جریان فضای سرزمین‌های آسیای غربی را تحت تأثیر خود قرار داده و توجه به این جریان بسیار بیشتر از گذشته شده است. یک قرن اخیر، دوره خاصی در تاریخ این جریان است، به خصوص تحولات یکی دو سال اخیر در سوریه، علویان را به یکی از مسائل روز دنیای اسلام تبدیل کرد.
وی با طرح این پرسش که چرا بحث علویان سوریه بحث مهمی است؟ گفت: از سال ۱۹۲۰ به این سو، شاهد یک حضور بسیار چشمگیر و غافلگیر کننده توسط جریان علوی در سرزمین سوریه هستیم که این حضور به طور مستمر ادامه پیدا می‌کند و در بالاترین سطح آن، به رأس هرم قدرت می‌رسد، بنابراین مشخص است که این جریان، پتانسیل عظیمی برای چنین تحولی را داشته است. برای بررسی تحولات و وضعیت کنونی هر جریان لازم است که پیشینه تاریخی آن را درست بدانیم و تصویری اجمالی از گذشته آن داشته باشیم که این جریان از کجا آمده، چه ریشه‌هایی دارد و چگونه می‌اندیشد؟

علویان و تاریخ پر فراز و نشیب ۱۲۰۰ ساله
برای بررسی عمیق این جریان حدود ۱۲۰۰ سال در تاریخ باید به عقب رفت. برسیم به دورانی که در تاریخ تشیع از آن به آغاز غیبت یاد می‌کنیم، شروع دوره غیبت، دوره‌ای خاص و بحرانی در تاریخ شیعه است، این یک تجربه خاص و سخت در تاریخ شیعه است که شیعه یک دوره تازه بدون حضور امام حاضر را تجربه می‌کند. عدم حضور امام، مجموعه‌ای از بحران‌های فکری و عقیدتی در جامعه شیعی به وجود آورد. در دوره غیبت صغری، بحث ارتباط با امام از طریق نواب بود، که این منصب هم می‌توانست مورد تشکیک باشد، هم مورد حسادت و هم مورد ادعا و همین طور هم بود. یکی از شخصیت‌هایی که در این دوره فعال است در جامعه شیعی و حاضر نمی‌شود از ادعای نیابت خاصه نواب اربعه، تبعیت کند، شخصی است به نام محمد بن نُصَیر. در منابع رجالی، ایشان جزو یاران امام هادی است، و تا آن دوره جزو رجال مورد احترام جامعه شیعی بوده است، از اواخر دوره امامت امام هادی، شاهد فاصله گرفتن ایشان از متن امامت هستیم و این فاصله در دوره امام عسگری، تشدید می‌شود، اما همچنان موقعیت و احترام دارد، و به کلی جدا نشده است. از آغاز غیبت صغری، حاضر نمی‌شود از نایب اول تبعیت کند، نیابت اورا انکار می‌کند و در مقابل او، خودش مدعی بابیت می‌شود و ادعا می‌کند که باب و نایب امام زمان است و این شروع ماجراست. شروع ماجرایی که امروز به عنوان علویان سوریه می‌شناسیم. تا پیش از این تاریخ، در آغاز قرن چهارم هجری، تنها جریان شیعه اثنی عشریه وجود داشت. این فرد در اکثر منابع رجالی، مورد مذمت قرار گرفته است. البته تعدادی از منابع نیز او را توثیق می‌کنند، به طور مثال صاحب کتاب معتبر اعیان الشیعه او را توثیق می‌کند.
در عصر تدوین، بعد از مرگ ابن نصیر، دو سه نفر راه او را ادامه می‌دهند، اما فضای بغداد آغاز قرن چهارم، فضای برتابیدن جریان‌های ‌انحرافی نیست، عصر تدوین است، و شخصیت‌های ‌بزرگی در بغداد حضور پیدا کرده‌اند، که در اصول شیعه بسیار اصولگرا هستند، مثل شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی و … و هیچ جریان انحرافی در این دوره بغداد، تاب باقی ماندن ندارد. جریان‌های ‌انحرافی یا در جریان شیعه اثنی عشری مستحیل می‌شوند یا محدوده عراق عرب را ترک می‌کنند.

مهاجرت نصیریه به شامات
برومند در ادامه گفت: جریان نصیریه هم به سمت مهاجرت می‌رود، در این دوره در شامات یک دولت پرافتخار شیعی حاکم است، دولت حمدانی، و شخصیت تاریخ سازی چون سیف‌الدوله سلطان غازی، دوره‌ای که مناطق شمالی شام محل تجمع غازیان مسلمان، مطوعه و علاقمندان به جهاد هستند. این جریان به شامات می‌رود، یکی از دلایلی که این جریان مورد حمایت واقع می‌شود این است که پیشوای این جریان شخصیت بسیار موجهی به نام حسین بن حمدان خصیبی عالم برجسته شیعی است. سیف‌الدوله در دربار از او استقبال می‌کند و فضا را برای وی فراهم می‌نماید. این اتفاق نقطه هجرت جریان جدید التأسیس از عراق به شام است. تا زمانی که دولت حمدانیان روی کار هست، و بعد از آنها دولت آل مرداس اوضاع نسبتا بر وفق مراد است. در این دوره، شاهد رشد عقاید صوفیانه در میان نصیریه هستیم، شاید به این دلیل که صوفیگری سپر مناسبی در برابر حملات جریان‌های ‌ارتدوکسی شیعی در آن دوره است.
از آغاز قرن ششم هجری، فضای شامات دگرگون می‌شود، و دولتهایی روی کار می‌آیند که گوی سبقت را در شیعه ستیزی از یکدیگر می‌ربایند. دولت زنگیان، صراحتا شیعه را ممنوع کرد، و در این دوره فضای شیعه ستیزی بسیار پررنگ است، کمتر توان مقابله با شیعه اثنی عشری دارند، اما با جریان‌هایی مثل نصیریه به شدت مقابله می‌شوند، در این دوره و از دوره سلاجقه شام شاهد مهاجرت جریان‌های ‌علوی و نصیری به مناطق ساحلی و کوهستانی شامات هستیم، خصوصا لاذقیه و بلاد اطراف آن. اوج مشکلات علویان و نصیریه، در دوره ممالیک است، در این دوره نخستین بار صدور فتوای بسیار شدید از سوی یک ابن تیمیه مفتی برجسته داریم، که فتوای بسیار شدیداللحن علیه علویان و نصیریان دارد و تصریح میکند که آنان از کفار و یهود و نصارا بدترند و واجب القتل هستند و این فتوا، مستندی برای حمله ممالیک به مناطق علویان و کشتار شدید آنان است و بعد از آن کشتار، علویان در خفا می‌روند و انزوا اختیار می‌کنند. همزمان در این دوره، جنگهای صلیبی را داریم. که علویان تحت فشارهای وحشتناک صلیبیون نیز هستند.
مدیر گروه تاریخ جریان‌های فکری گفت: دوره عثمانی دوره بسیار سخت‌تری است که سلطان سلیم، ممالیک را نابود می‌کند و در این دوره، مشکلات علویان شدیدتر می‌شود، و زندگی آنان بدوی‌تر از گذشته می‌شود، تحت فشار دولت‌های مسلمان و مسیحی و عثمانی. و عجیب نیست که در چنین شرایطی، علویان دچار آموزه‌های ‌سطحی و یا غلوآمیز می‌شوند. شریعت تا حدود زیادی تعطیل می‌شود. این وضعیت تا اواخر دوره عثمانی ادامه پیدا می‌کند. علویان برای نخستین بار در دوره صدر اعظم مشهور عثمانی، مدحت پاشا، روی آرامش را می‌بینند. او خودش شیوخ علوی را به حلب دعوت می‌کند و در یک جلسه تاریخی، حرف آنها را می‌شنود و به آنها تعهد می‌کند به حقوق اجتماعی و شهروندی خود دست یابند. برای آنان مدارس تأسیس می‌کند، امکانات رفاهی تهیه می‌کند، راه می‌سازد و …
اما افسوس که مدحت پاشا دولت مستعجل بود و بعد از او، عثمانی همان سیاست قبلی را پیش گرفت، اما نه دیگر عثمانی توان مقابله با علویان را داشت، نه سازمان‌های حقوق بشر چنین اجازه‌ای می‌دادند و از طرفی هم جریان علوی- نصیری که تا دیروز در فضایی بسته نفس می‌کشید، حالا آموزش دیده و ارتباطاتش گسترده شده و به یک خودآگاهی رسیده و به جای اول باز نمی‌گردد. و همین خودآگاهی و تلاش آنان برای استیفای حقوق هزار ساله، طعمه خوبی برای استعمار می‌شود.

نوشته شده توسط پژوهشکده تاریخ اسلام در پنج‌شنبه, 18 فوریه 2016 ساعت 7:54 ب.ظ

  • دیدگاه‌ها برای نشست علمی تاریخچه و وضعیت کنونی علویان سوریه بسته هستند
  • 877 بازدید
  • Print Print

دیدگاه

نظرات در این پست بسته شده.