نشست رونمایی و نقد و بررسی «مجموعه مقالات همایش تاریخ و همکاری‌های میان رشته‌ای»

نشست رونمایی و نقد و بررسی «مجموعه مقالات همایش تاریخ و همکاری‌های میان رشته‌ای» روز چهارشنبه هفتم اسفندماه در تالار کمال دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران برگزار شد این همایش در اسفند ماه ۱۳۹۰ در پژوهشکده تاریخ اسلام برگزار شده بود.
این نشست، همانند اغلب نشست‌هایی که درباره مطالعات میان رشته‌ای برگزار می‌شود، مناقشه‌ای بود میان موافقین و مخالفین مطالعات میان رشته‌ای.

***

میان رشته‌ای، چه فرصت باشد چه تهدید، یک واقعیت است
داریوش رحمانیان، مدیر گروه تاریخ و همکاری‌های میان رشته‌ای پژوهشکده تاریخ اسلام و دبیر علمی همایش، معتقد است میان رشته‌ای، چه فرصت باشد چه تهدید، یک واقعیت است.
رحمانیان با بیان این‌که این کتاب به همت گروه میان‌رشته‌ای پژوهشکده تاریخ اسلام تهیه و تدوین شده است، گفت: از زمان هرودوت که وی را پدر وقایع‌نگاری تاریخ می‌دانند، تاریخ بنابر عرف به عنوان معرفت قدیمی شناخته می‌شد. در عصر جدید این معارف رشته و تخصص شده است. وی یادآور شد: استاد باستانی‌پاریزی معتقد است که بخش عمده تاریخ، حدس است و باقی تعصب که اگر فردی اقیانوس‌العلما باشد نیز نمی‌تواند به عمق جریان‌ها پی ببرد. در عصر جدید، علم تخصصی شده اما رشته تاریخ نیاز به برنامه درسی و تخصص‌گرایی دارد.
استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران، در ادامه اظهار داشت: در گذشته میان علوم مرزبندی وجود داشت، اما در دوران مدرن رشته‌های علوم انسانی را نمی‌توان مرزبندی کرد، جهان تاریخی انسان را نمی‌شود با مرزبندی مشخص کرد. به طور مثال اگر در تاریخ موضوعی اقتصادی مطرح شود، مسأله‌ای چندوجهی است و بسیاری حوزه‌های دیگر نیز در این موضوع گره خورده‌اند. با وجود اینکه تعریف‌هایی که از ماهیت تاریخ شده است، شک و شبهه وجود دارد و با وجود موافقت‌ها و مخالفت‌ها با میان‌رشته‌ای، میان رشته‌ای، چه فرصت باشد چه تهدید، یک واقعیت است.

مطالعات بین‌رشته‌ای ادغام بصیرت‌هاست
حسین مصباحیان استاد گروه فلسفه دانشگاه تهران، نیز در ادامه این نشست با طرح این موضوع که «بین رشته‌ای چیست و رابطه ما چگونه تنظیم می‌شود؟» به تفکیک مطالعات چند رشته‌ای و بین‌رشته‌ای پرداخت و گفت: مطالعات چند رشته‌ای یعنی چند رشته مشخص مانند تاریخ، علوم اجتماعی و فلسفه با حفظ تعریف و متد که هیچ‌کدام به رشته دیگر تجاوز نمی‌کند. ولی در مطالعات بین‌رشته‌ای مرزهای سنتی بین رشته‌ها به طور کلی فرو می‌ریزد و این تبدیل به رشته‌ای می‌شود در مقابل رشته‌های سنتی. و در قالب رشته جدید یا این‌همانی‌های خود با رشته‌های دیگر ارتباط پیدا می‌کنند.
نحوه مطالعات بین‌رشته‌ای همان نحوه‌ای است که در یونان قدیم به کار می‌بردند و به قول دکتر باستانی پاریزی: اقیانوس العلما! در مطالعات بین‌رشته‌ای تاریخ، فلسفه و هنر حوزه‌های سنتی هستند، اما آنچه مطالعات بین‌رشته‌ای به آن می‌نازد، ادغام بصیرت‌هاست. هر یک از این علوم، بصیرتی دارند که با ادغام آنها، ادغام بصیرت‌ها به وجود می‌آید.
مضمون مطالعات بین‌رشته‌ای در سال ۱۹۴۴ میلادی در دانشگاه میشیگان در دپارتمان کالج هنر و علوم ایجاد شد تا بخشی از مسائل مربوط به علوم اجتماعی را به دلیل این‌که بر وقایع جنگ تأثیرگذار بودند، بررسی کنند. به مرور بخش مطالعات چندرشته‌ای در دانشگاه‌های متعدد پایه‌گذاری شد و امروز در ۸۱۸ دانشگاه جهان، در این رشته دانشجویان را در مقاطع مختلف تربیت می‌کنند.
دو خصلت جهانی بودن یک دانش، عام بودن و ضروری بودن است. اما مطالعات بین رشته‌ای نه عام است و نه ضروری، متد مشخصی ندارد و به هر رشته‌ای که نزدیک‌تر باشد، متد و روش آن را به کار می‌گیرد. با این وجود کلیت مسائل در چارچوب رشته تخصصی خاصی قابل بررسی نیست. حتی پس از ماجرای ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، مسأله جُرم نیز به مطالعات بین‌رشته‌ای سپرده شد، در حالی‌که تا پیش از آن مربوط به حوزه حقوق بود، اما در مطالعات میان‌رشته‌ای جرم مسأله‌ای مربوط به حوزه‌هایی چون فرهنگ، اقتصاد و نژاد به‌شمار می‌آید.
مصباحیان در پایان سخنانش گفت: باید جنگ بینِ رشته‌ها رخ بدهد تا تاریخدان بداند تاریخ چیست و فیلسوف معنا و مفهوم فلسفه را متوجه شود. در واقع آن‌چه منطق نزاع میان رشته‌هاست، باعث صلح میان آن‌ها خواهد شد.

ما هنوز در تعریف تاریخ مشکل داریم!
حسن حضرتی استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران گفت: در حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای با نگاهی به وضعیت ایران و تاریخ‌شناسی و تاریخ‌ورزی آن باید سخن گفت. با وضعیت فعلی ایران اگر بخواهیم در این حوزه به سوی مطالعات میان‌رشته‌ای برویم به هیچ وجه موفق نخواهیم بود.
این استاد تاریخ دانشگاه تهران با طرح این سؤال که نتایج چنین مطالعاتی بدون توجه به وضعیت تاریخ‌نگاری ایران چه خواهد بود، افزود: حاصل این امر مثبت یا منفی، نگران ‌کننده است. در جهان امروز با پرسش‌های جدیدی روبه‌رو هستیم که دانش‌های قدیم پاسخگوی آن‌ها نیستند. باید میان علوم مختلف ازدواج صورت بگیرد تا بتوان پاسخ این پرسش‌ها را بدهیم. مسائلی چون جهانی شدن و هویت از اتفاق‌هایی است که جهان را به این سمت سوق می‌دهند اما در کشور ما این مسائل چگونه دیده می‌شود و چه مواجهه‌ای با این امر اتفاق می‌افتد؟
وی با اشاره به مشکلاتی که در حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای در ایران وجود دارد، بیان کرد: به‌عنوان یک تاریخ‌شناس در دپارتمان تاریخ با رویکرد مناسبی مواجه نیستیم و بدون این‌که پا به مطالعات و همکاری‌های میان‌رشته‌ای بگذاریم، درون خودمان مشکل داریم.
کاری که دکتر رحمانیان در گروه مطالعات میان رشته‌ای پژوهشکده تاریخ اسلام انجام می‌دهند، ارزشمند است و آن تأمل در حوزه‌هایی است که تا به حال به آن‌ها اندیشیده نشده و برای اهل تاریخ بی‌سابقه بوده است، اما مسأله این‌جاست که در حوزه تاریخ این مسائل را نپذیرفته‌ایم. حتی هنوز نمی‌توان در میان اهل تاریخ گفت‌وگویی درباره تعریف تاریخ داشت و این بحث‌های پایه‌ای و مهم مغفول مانده است.
حضرتی در ادامه گفت: بدون حل مشکلات حوزه تاریخ وارد گفت‌وگو با دیگر حوزه‌ها شدن، نتیجه‌ای اسفناک و فاجعه‌بار خواهد داشت. در دپارتمان‌ها و در حوزه مطالعه تاریخ، نیازمند روش‌شناسی و پژوهش برپایه روش هستیم، در حالی که در بررسی پایان‌نامه‌های بسیاری که در این حوزه نوشته شده‌اند، می‌بینیم که همچنان از روش توصیفی ـ تحلیلی استفاده شده است، در حالی‌که دانشجوی تاریخ حتی نمی‌داند توصیفی- تحلیلی یعنی چه؟ آشفتگی در حوزه تاریخ و نزد استادان این حوزه امری است که حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای را نیز دچار مشکل خواهد کرد.

نوشته شده توسط پژوهشکده تاریخ اسلام در پنج‌شنبه, 18 فوریه 2016 ساعت 6:36 ب.ظ

دیدگاه