تاریخ در بستر جغرافیا

کتاب حاضر، اثری است کلاسیک در زمینه مطالعات جغرافیای تاریخی. نویسنده پس از بیست سال مطالعه در تاریخ اقتصادی، از سال ۱۹۴۷ استاد جغرافیا در کالج بیک برک دانشگاه لندن بوده است. گوردن ایست نویسنده کتاب «محیط انسان» و ویراستار اصلی «متون جغرافیایی نلسون» هم هست.

او در این کتاب که در سال ۱۹۶۵ منتشر و تا سال ۱۹۹۹ ده بار تجدید چاپ شده است، در فصل¬های کاملاً مجزا اهمیت جغرافیا را در شکل¬گیری تاریخ بشری با دیدگاهی معتدلانه- نه چون «راتزل» جبرگرایانه- بررسی کرده است و به دیدگاه صاحب¬نظرانی چون «توین بی» هم انتقاداتی وارد می¬کند. او در تحلیل مسائل متن از اطلاعات تاریخی فراوان خود به¬ویژه در زمینه تاریخ معاصر اروپا و انگلستان بهره گرفته است و نقشه¬های فراوان متن هم بیشتر در این راستا به کار گرفته شده¬اند. نویسنده بیانی ادبی دارد و چندان مباحث را پیچیده نمی¬کند و با وجود مطالبی بعضاً کهنه، نحوه نگرش و بسیاری از اطلاعات موجود در کتاب، جذاب و مفید هستند.
مترجمین در مقدمه خویش چنین نوشته اند: اگرچه معمولاً به صورت سنتی جغرافیا را علم مکان و تاریخ را علم زمان در نظر می گیرند، ولی در واقع جغرافیا علم (فضا و زمان) است و زمان به عنوان بعد چهارم فضا باید همواره مد نظر قرار گیرد. علم تاریخ هم بدون بُعد فضایی معنایی ندارد؛ حوادث تاریخی در خلأ اتفاق نمی افتند بلکه از شرایط (فضایی- مکانی) تأثیر می پذیرند. از اصول ماندگار جغرافیا که عبارتند از: علّیت، تعمیم، رابطه و تحول، اصل آخری سیر تکوین پدیده های جغرافیایی را در گذر زمان بستری می کند. در فضا هیچ پدیده ای – چه طبیعی و چه ساخته دست بشر- در حال سکون نیست و در طی تاریخ متحول میشود. یکی از پارادایم های مهم در جغرافیا، پارادایم امکان گرایی و گونه تحول یافته-اش پارادایم چشم انداز همواره سیر تکاملی پدیده ها را در طی زمان بررسی می کند. در واقع هر رویداد جغرافیایی در زمان حال، وارث شرایط (مکانی- زمانی) گذشته است. از نظر علمی بین فضا و زمان تقدمی وجود ندارد، بلکه هم زمان بودن ویژگی مشترک آنهاست. گروهی از صاحب نظران، جغرافیا را تاریخ زمان حال می دانند. حال اگر بخواهیم جغرافیای تاریخی را تعریف کنیم، ناگزیر می شویم دیدگاه های عمده را در این زمینه یادآوری کنیم.
از آغاز نیمه دوم قرن بیستم، جغرافیای تاریخی به تبع تحول کلی جغرافیا تغییر کرد. تا قبل از جنگ جهانی دوم بر بازساخت فضایی چشم¬اندازها در گذشته به منظور درک فرایند تحول و تکوین پدیده ها تأکید می شد. اما در دوران شکوفایی انقلاب کمّی در جغرافیا، جغرافیای تاریخی به¬عنوان زمینه ارزیابی مدل های کمّی در نظر گرفته شد که بتوان بر اساس قواعد و قوانین حاکم بر آن آینده را پیش¬بینی کرد. اخیراً هم شاهد تغییر این دیدگاه مکانیکی به سوی جغرافیای انسان گرا بوده ایم که به نحوی بر جنبه رفتاری جغرافیای تاریخی تأکید می¬کند. امروز با استفاده از سایر علوم در جست وجوی ارزیابی و درک تغییرات محیطی در طی تاریخ بشر هستیم.
به طور کلی اگرچه اتفاق نظری در تعریف و محتوای جغرافیای تاریخی وجود ندارد، اما این چند تعریف عمومیت بیشتری یافته اند:
۱٫ جغرافیای تاریخی فصل مشترک علم تاریخ و علم جغرافیا است؛
۲٫ جغرافیای تاریخی بررسی سیر تحول اندیشه جغرافیایی و پیدایش پارادایم¬های آن است؛
۳٫ جغرافیای تاریخی بررسی تاریخ اکتشافات جغرافیایی است؛
۴٫ جغرافیای تاریخی بررسی نقش عوامل و پدیده های جغرافیایی به ویژه جغرافیای طبیعی در شکل گیری رویدادهای تاریخی است؛
۵٫ جغرافیای تاریخی و بازآفرینی فضاهای جغرافیایی در مقاطع تاریخی گذشته است؛
۶٫ جغرافیای تاریخی بررسی سیر تحول چشم اندازهای جغرافیایی (طبیعی و ساخته دست بشر) در گذر زمان است.
شایان ذکر است که تعاریف دوم و سوم عمدتاً تاریخ جغرافیا هستند و با جغرافیای تاریخی فرق می کنند.
گوردون ایست در این کتاب، چهارمین تعریف فوق را توسعه بخشیده است. او از نخستین جغرافی دان-هایی است که در زمینه جغرافیای تاریخی با استدلال و ارائه شواهد معتبر، پژوهش¬های ماندگاری انجام داده است. کتاب حاوی دوازده فصل است.
در فصل یکم با عنوان «جغرافیا به عنوان سندی تاریخی» به تأثیر طبیعت بر تاریخ پرداخته و این نظریه را مطرح کرده که ناتوانی انسان بر طبیعت به قدری بود که تاریخ را در نخستین مراحل آن اغلب مساوی با جغرافیا می دانند؛ زیرا چنان که می¬دانیم در مراحل اولیه فرهنگی و طی هزاره های بی¬شماری، مردم بر لایه رویی و نیرومند طبیعت مطلق¬العنان زندگی می کردند و توان بسیار اندکی برای تعدیل یا بهره¬گیری از آن داشتند.
فصل دوم «نقشه های کهن به مثابه اسنادی تاریخی» است. تاریخ پژوه در بررسی¬های میدانی خود به این نتیجه می¬رسد که چهره طبیعت نسبت به زمانی که او مطالعه می کند، تغییرات بسیاری کرده است. دنبال کردن روند تاریخ بدون نقشه ها بیش از اندازه دشوار است؛ تاریخ¬پژوه بیشتر با مکتوبات و دیگر آثاری سروکار دارد، نقشه ها نیز در زمره این آثار هستند.
فصل سوم به تأثیر «موقعیت جغرافیایی» هر مکان در تاریخ پرداخته است. بی¬تردید می¬توانیم با اطمینان اعتقاد داشته باشیم که محل استقرار خشکی ها و دریاها در دوران کوتاه تاریخ بشری ثابت باقی مانده است. در تمام دوره¬های تاریخی ویژگی¬های موقعیتی هر مکانی واجد اهمیت هستند؛ زیرا به همراه دیگر خصوصیات جغرافیایی، نقشی در تاریخ آن مکان ایفا کرده اند.
فصل چهارم «اقلیم و تاریخ» است. یک اقلیم مطلوب، شرط اصلی برای پدید آمدن یک تمدن پیشرفته است. در باب اقلیم¬های گذشته، حجم قابل توجهی از تحقیقاتی که غالباً متضاد هم هستند، منتشر شده-اند و کم نیستند کسانی که به اهمیت بالای تحولات اقلیمی در تبیین موقعیت نخستین تمدن¬ها، مهاجرت های مردم و حتی ظهور و سقوط امپراتوری¬ها متمایلند.
نویسنده در فصل پنجم به مطالعه «راه ها» پرداخته است. مطالعه راه ها، چه زمینی و چه دریایی و چه هوایی برای جغرافی دان ها و تاریخ پژوهان مهم است و علاقه مشترکی را برمی انگیزد. راه¬ها برای جغرافی-دان ها در حکم ابزارهای امروزی حمل و نقل هستند و به عنوان ویژگی¬هایی که با طبیعت در هم تنیده شده اند، توجه او را به خود جلب می کند.
در فصل ششم «شهرها» مطالعه شده اند. انسان مکانی را که طبیعت مهیا کرده است، به گونه ای سامان می دهد که بتواند نیازهایش را برآورد و شاید از همین روست که واژه های «تمدن» و «مدینه» هم ریشه-اند. اکتشافات جالب توجه باستان شناسان در مصر، بی النهرین و شمال غرب هند نه تنها قدمت فراوان سکونت بشری را نشان می دهند، بلکه نقش مهم آن را هم در توسعه تمدن آشکار می کنند.
فصل هفتم با عنوان «سرحدات و مرزها» به بررسی مسأله سرحدات در تاریخ بشر پرداخته است. یک گستره یا سرزمین با سامان سیاسی، در هرجا که باشد، یک واحد جغرافیایی با مکانی معین و محدوده ای کم¬وبیش مشخص است. به نظر می آید که در تمام طول تاریخ، دولت¬ها به صورتی نسبتاً اختیاری ایجاد شده، گسترش یافته و از بین رفته اند و این مسأله تا حد زیادی صادق است که دولت ها در نتیجه اشغال، اسکان و سامان دادن به زمین متولد می شوند و رشد می کنند.
فصل هشتم «زیستگاه و اقتصاد» است. مناطق مختلف به سبب ویژگی های طبیعی شان برای زندگی شیوه های متفاوتی فراهم می¬کنند. همواره میان محیط طبیعی و آنچه ممکن است پاسخ اقتصادی نامیده شود، انسان با توانایی ها، علایق و تمایلات خاص خودش قرار می گیرد و نمی توان این پاسخ اقتصادی را منحصراً و بر اساس یک قاعده به زمینه طبیعی نسبت داد. طبیعت با وجود محدودیت هایی که به واسطه آنها اقدامات و فعالیت¬های بشر را محدود می کند، تنها یک نیروی مخالف نیست بلکه می تواند بسیار منعطف هم باشد.
فصل نهم با عنوان «پیدایش تمدن» به چگونگی شکل گیری تمدن های بشری پرداخته است. ناحیه هایی که تمدن در آن شکل گرفت، احتمالاً در آن زمان مناسب ترین شرایط اقلیمی را در نیم کره شمالی داشتند. تصور اینکه نخستین مراحل شیوه های زندگی متمدن به طور کامل برای ما آشکار شده است، درست نیست، اما به هرحال اکتشافات باستان شناسی اطلاعات زیادی در اختیار ما نهاده است. باستان-شناسان، بهطور قانع کننده ای توضیح می دهند که فرهنگ نوسنگی نخستین فرهنگی است که به درستی می توان آن را «متمدن» نامید.
فصل دهم «پیدایش تمدن در قاره آمریکا» را مورد بررسی قرار داده است. نویسنده در ابتدای فصل خاطرنشان کرده است که ما به خوبی از تقسیمات قاره آمریکا و نقش مهمی که در صحنه جهانی ایفا می کنند، آگاهیم. این تقسیم ها عبارتند از: آمریکای شمالی (کوبا، ایالات متحده و کانادا در این بخش قرار می گیرند)، آمریکای میانی که شامل مکزیک، سرزمین های تنگه پاناما و جزایر دریای کارائیب می شود و آمریکای جنوبی که خود به تنهایی یک قاره محسوب می شود و هسته مرکزی قسمتی است که «آمریکای لاتین» خوانده می شود.
فصل یازدهم «اروپا و چین» است. اروپا و چین در پیشرفت خود کاملاً مستقل بودند و از هم دوری می-گزیدند، تا دوره معاصر نیز اروپا و چین دنیاهای جداگانه ای را برای خود شکل داده بودند و هرکدام راه خودشان را می رفتند. حتی امروزه که فاصله و مسافت با ابزارهای جدید ارتباطی تقریباً از بین رفته اند و جدایی شرق و غرب دیگر به هیچ وجه وجود ندارد، همچنان این نگاه رایج است که اروپا و چین بدون توجه به سیاست، زبان شناسی و دیگر تقسیم بندی ها به عنوان دو زادگاه متفاوت برای سنن فرهنگی متمایز و جدا از از در نظر گرفته شوند.
آخرین فصل کتاب‌ «سیاست های بین المللی» را مورد واکاوی قرار داده است. امروزه در پس سیاست بین المللی، جغرافیایی وجود دارد که نقش آن از گذشته ای که مطالعه آن را تاریخ پژوهان عهده دارند، کمرنگ تر نیست. پرواضح است که تصمیمات، برنامه ها، موقعیت ها و مشکلات سیاسی نمی توانند از ملاحظات محدود و معین محیط که یک جغرافی دان به ارزیابی آن علاقه دارد، جدا باشد. سیاست های بین المللی از این حقیقت نشأت می گیرند که سطح زمین به واحدها یا دولت های سیاسی ای تقسیم شده است که بیشترشان امروزه مستقل و مقتدر هستند.
کتاب حاوی ۷۴ نقشه و تصاویر جغرافیایی است که کمک شایانی در مطالعه بهتر متن می کند.
«تاریخ در بستر جغرافیا» در ۲۵۳ صفحه و با قیمت ۹۰۰۰ تومان به بازار نشر عرضه شده است.

نوشته شده توسط پژوهشکده تاریخ اسلام در یکشنبه, ۲۵ بهمن ۱۳۹۴ ساعت ۶:۵۶ ب.ظ

دیدگاه